THE WILD WILD EAST
Stærsta stúka sinnar tegundar í heiminum þegar hún var tekin í notkun 1993

Saga Elland Road spannar rúma öld og um margt mjög forvitnileg.
Fyrst voru þar yfirbyggð stæði með braggaþökum.
Nú er völlurinn upphitaður og flóðlýstur með stúkur á alla kanta.

Elland Road Hundrað ára framkvæmd
Old Peacock Ground Um aldamótin 1900 var aðallega spilað rugby á Old Peacock Ground, sem á íslensku gæti allt eins verið Gamli páfagarður. Völlurinn var kenndur við krá sem stóð handan við veginn sem liggur til nágrannabæjarins Elland. Tilviljanir og þrjóska réðu miklu um að nú stendur þar knattspyrnuvöllur en ekki múrsteinaverksmiðja. Svæðið var notað til heræfinga á tímum fyrra stríðsins og við stríðslok vildu yfirvöld framleiða þar múrsteina, en leirinn í jarðveginum þar er mjög hentugur til þeirrar framleiðslu og svæðið stórt.

Völlurinn var í eigu rugby félags, en þó var leikin þar knattspyrna líka. Fyrsti stóri leikurinn fór fram í apríl 1898 þegar 3.400 áhorfendur sáu Hunslet sigra Harrogate í úrslitum West Yorkshire bikarsins. Á þessum tíma var ekkert atvinnuknattspyrnulið í héraðinu, en áhugamennirnir í Leeds Woodville fengu að leika heimaleiki sína á Old Peacock Ground.

Trinity eða United Bradford City var stofnað 1903 og var fyrsta atvinnuliðið héraðsins í knattspyrnu, en strax árið eftir var Leeds City sett á stofn. Leeds City keypti rugby-völlinn við Elland Road árið 1904, breytti honum í knattspyrnuvöll og notaði hann í öll þau 15 ár sem félagið lifði.

Það voru stórhuga menn sem hófu framkvæmdir og byggðu 5 þúsund manna stúku við vesturhlið vallarins. Hún var með tvöföldu tréþaki í braggastíl. Vinsældir knattspyrnunnar fóru hratt vaxandi og strax næsta ár, milli jóla og nýárs, mættu 22.000 manns á grannaslag Leeds City og Bradford City. En saga Leeds City var þyrnum stráð og alla tíð áttu menn í basli með að láta enda ná saman. Vegna fjárskorts varð aldrei úr neinum frekari framkvæmdum við völlinn. Félagið komst endanlega í þrot haustið 1919, það var lýst gjaldþrota og allir leikmenn liðsins seldir á uppboði.

Strax eftir hið einstæða uppboð skaut hópur athafnamanna á fundi til að stofna nýtt félag um rekstur knattspyrnuliðs í borginni. Það var vel mætt og fjársöfnunin gekk framar vonum. Á stofnfundinum, 18. október 1919, urðu heitar umræður um nafn á hið nýja félag og var á endanum kosið á milli nafnanna Leeds Trinity og Leeds United. Það síðarnefnda hafði vinninginn. Hið nýstofnaða Leeds United keypti völlinn við Elland Road og fékk stuttu síðar inngöngu í enska knattspyrnusambandið.

Fyrst kom spýta, svo kom spýta…

 Fyrstu framkvæmdir hinna nýju eigenda voru að byggja stúku við suðurenda vallarins, Elland Road megin. Á þessum tíma var lítið um sæti fyrir vallargesti, nærri allar stúkur voru byggðar fyrir standandi áhorfendur. Suðurstúkan var í rauninni stæði með tréþaki. Síðan var bætt við annarri stærri með hliðarlínunni að austanverðu. Síðast var byggð Kop stúka við norðuendann.

Kop stúkur eru mjög háar og draga nafn sitt af hæðinni Spion Kop í S-Afríku þar sem Englendingar háðu sögufræga orrustu í Búastríðinu. Upphaflega voru það hermenn frá Liverpool sem gáfu endastúkunni á Anfield þetta nafn þar sem þeir töldu útlínurnar minna á hæðina þar sem þeir börðust. Nú er þessi nafngift almenn og háar Kop-stúkur við marga velli á Englandi.

Eftir seinna stríð féll Leeds United í 2. deild og var lítið um framkvæmdir við völlinn á þeim tíma. Þó keypti félagið hluta af landsvæðinu vestan vallarins með það fyrir augum að byggja þar upp æfingaaðstöðu í framtíðinni.

Ljós og hiti

 Fyrstu flóðljósin við Elland Road voru sett upp árið 1953 og vígð á vináttuleik Leeds og Hibernian. Leeds vann 4-1 í leik þar sem John Charles – the gentle giant – skoraði tvö mörk. Ljósin stóðu í um tvo áratugi, eða til ársins 1974. Þá höfðu verið reistar stærri stúkur umhverfis völlin í góðæri Revie tímabilsins og stærri stúkur þýddu hærri ljós. Reist voru rúmlega 80 m há ljósamöstur, þau hæstu í Englandi. Ljósastæðin voru 55 í hverju mastri, mynduðu tígul og þóttu mjög glæsileg. Möstrin gnæfðu yfir allt og sáust úr órafjarlægð. En eins og þau gömlu stóðu nýju flóðljósin aðeins í tvo áratugi. Þau voru rifin árið 1993. Nú eru flóðljósin sett undir þökin yfir stúkunum, eins og algengt er orðið á stærri völlum.

Nokkrum árum áður en ljósamöstrin stóru voru reist hafði verið skipt um jarðveg á vellinum. Sú framkvæmd var gerð af illri nauðsyn þar sem illa gekk að halda vellinum góðum. Hann stóðst illa álag og á rigningartímum varð hann fljótt að einu moldarflagi. Ákveðið var að nota jarðvegsskiptin til að setja hitalagnir undir völlinn. Verkið heppnaðist vel og var Elland Road talinn besti völlurinn í norðanverðu Englandi á þeim tíma. Hitunin leyst mörg vandamál og leikjum sem fresta þurfti vegna vallarskilyrða fækkaði stórlega. Áður höfðu verið reynd ýmis ráð til að verjast vetrarkuldanum, t.d. að setja ábreiðu á völlinn, þekja hann með stráum og hálmi eða hita hann með glóðarlömpum. En hitalagnirnar reyndust rétta svarið.

Ný stúka rís úr rústunum En aftur að stúkunum. Það var á þriðjudagskvöldi í september 1956 að á mannlausum vellinum kom upp eldur í gömlu vesturstúkunni. Hann breiddist svo hratt út að þegar slökkviliðið koma á staðinn var braggaþakið hrunið og allt brann til kaldra kola. Ekki aðeins brunnu áhorfendastæðin heldur öll aðstaða fyrir leikmenn, böð og búningsklefar, skrifstofur, geymslur, aðstaða læknisins og herbergi blaðamanna, auk bókhalds og skjalasafns. Það brann bókstaflega allt. Búningarnir og skórnir líka.

Tímabilið var komið vel af stað og Leeds stefndi á að komast upp úr 2. deild. Stjórinn pantaði 40 pör af fótboltaskóm í snatri og lét menn sína ganga í þeim alla daga til að ganga þá til fyrir næsta leik. Honum skyldi ekki frestað. Læknirinn setti upp bráðabirgðastofu heima hjá sér. Leeds lék gegn Aston Villa með sótsvartar rústirnar við völlinn. Leeds sigraði 1:0 með marki frá the gentle giant – sjálfum John Charles. Það voru sjálfboðaliðar sem sáu um að fjarlægja rústirnar og velunnarar söfnuðu fé. Um vorið komst Leeds upp í 1. deild og áður en nýtt tímabil hófst var ný og glæsileg vesturstúka risin.

Gullöldin gengur í garð

Nýja stúkan var glæsilegt mannvirki sem rúmaði 10.000 manns, þar af 4.000 í sæti, og var “vígð” með með 2:1 sigri á Leicester 31. ágúst 1957. Hún var fyrirboði um það sem í vændum var. Sumarið eftir tók Don Revie við stjórnartaumunum hjá Leeds og gullöldin var rétt handan við hornið. Það tók hann nokkur ár – og stutt stopp í 2. deild – að byggja upp sitt stórkostlega lið en þegar gullöldin gekk í garð tóku peningar að streyma í kassann. Miklir fjármunir voru þá settir í uppbyggingu á Elland Road.

Don Revie breytti allri umgjörð liðsins; ný mannvirki, nýir litir, nýtt starfsfólk. Árið 1962 var meira að segja tekinn upp nýr búningur. Blái búningurinn aflagður og alhvítur tekinn upp í staðinn. Þremur árum síðar var fyrsta eiginlega Leeds-merkið tekið upp. Það var Uglan, sem síðar var aflögð vegna hjátrúar Revies.

Svo hófust stóru vallarframkvæmdirnar, sú stærsta var þegar Spion Kop var fjarlægð á nokkrum vikum vorið 1968 og ný yfirbyggð Kop stúka reist í staðinn. Hún var byggð 20 metrum norðar til að búa til meira pláss fyrir sjálfan völlinn. Hann var færður til um 10 metra og fyrir vikið voru göngin þar sem leikmennirnir koma inná völlinn ekki lengur fyrir miðjum velli.

Búð og beinar útsendingar

Á meðan vel áraði var byggt og bætt og svo byggt meira. Hver framkvæmdin rak aðra. Næst voru byggðar hornstúkur til að tengja Kop stúkuna við þær sem stóðu við hliðarlínurnar. Og það var fleira gert en að byggja, t.d. var Leeds-búðin opnuð 1972 og stór rafstýrð markatafla var tekin í notkun nokkrum árum síðar. Svo þurfti að huga að aðstöðu fyrir sjónvarp, einkum þegar beinar útsendingar hófust. Fyrsta sjónvarpsupptakan á Elland Road var gerð af BBC 20. mars 1965 og fyrsta beina útsendingin fór fram 4. janúar 1985. Í bæði skiptin var Everton í heimsókn. Í dag er fullkomin aðstaða fyrir sjónvarpsmenn innbyggð í þak vesturstúkunnar.

Síðasta stóra framkvæmdin á þessu tímabili var bygging stúkunnar við suðurendann. Það er þessi sem nær upp að gangstéttinni við Elland Road. Nú átti aðeins eftir að klára tvær hornstúkur til að loka hringnum. En það átti eftir að verða talsverð bið á því.

Engin ostakaka og völlurinn seldur

Öll ævintýri taka einvhvern tímann enda. Leeds United fékk að finna fyrir þeim mikla mun sem er á tekjum bestu liða Evrópu og þeirra sem leika í 2. deildinni ensku. Árið 1982 var byrjað á síðustu hornstúkunni, sem í dag gengur undir nafninu “ostakakan” og er iðulega notuð fyrir stuðningsmenn gestaliðsins. Nafnið kemur til af því að sætin eru gul og plássið eins og kökusneið í laginu. En það var löng bið eftir gulu sneiðinni. Þetta vor féll Leeds í 2. deild og þar mátti hið forfræga félag dúsa í átt löng og erfið ár. Á meðan stóð suð-vestur hornið opið. Undirstöðurnar voru komnar en það vataði peninga til að klára verkið. Svo slæmt var ástandið að félagið neyddist til að selja Elland Road og landsvæðið vestan hans árið 1985 til að láta enda ná saman. Borgin greiddi 2,5 milljónir punda fyrir allt saman. Elland Road var í eigu borgarinnar í rúm 12 ár og rýrði það tekjur félagsins af vellinum.

En loksin birti upp. Vorið 1990 komst Leeds aftur í deild hinna bestu. Það var eins og við manninn mælt, um leið og hófust framkvæmdir við Elland Road á ný. Ostakakan var kláruð í hvelli, hún var fullsmíðuð 1991. Leeds vann enska meistaratitilinn vorið 1992 en það var síðasta árið sem efsta deildin hét 1. deild. Úrvalsdeildin var stofnuð um sumarið og síðan hafa tekjur liða í deildinni aukist ár frá ári. Það munaði reyndar minnstu að Leeds félli þennan fyrsta úrvalsdeildarvetur. Liðið vann engan leik á útivelli, hafnaði í 17. sæti og rétt slapp við fall. Það er lakasti árangur sem ríkjandi meistarar hafa nokkru sinni náð. En síðan þá hefur liðið verið í uppsveiflu og Elland Road nýtur góðs af.

Sú stærsta í heimi

Aðeins hefur verið ráðist í eina stórframkvæmd við Elland Road frá því úrvalsdeildin var stofnuð. Og það var líka sannkölluð stórframkvæmd. Austurstúkan – The Wild Wild East – með hinum glæsilega inngangi frá Lowfield Road, var byggð á árunum 1992-93. Í henni eru engar súlur til að halda þakinu uppi, svo allir sem þar sitja hafa óskert útsýni. Yfir henni er svokallað geisla-þak og er þetta stærsta stúka sinnar tegundar í heiminum. Hún rúmar um 17 þúsund manns.

Þó ekki sé byggt eru alltaf einhverjar framkvæmdir í gangi. Það var t.d. talsvert handtak og koma sætum í allar stúkurnar þegar reglur sem banna standandi áhorfendur tóku gildi. Árið 1994 hurfu síðustu stæðin þegar sett voru 7 þúsund sæti í Kop stúkuna og henn gefið nafnið Revie Stand. Elland Road var einn af völlunum sem notaður var á Euro 96 og fékk hann góða andlitslyfitingu fyrir mótið. Á síðustu árum hefur sjónvarpsaðstaða verið bætt, ný og stærri Leeds-búð opnuð og veitingasala aukin, svo eitthvað sé nefnt. Í nýlegri viðbyggingu við vestur stúkuna eru m.a. glæsilegir matsalir, hátíðarsalur, fundarherbergi og bikarasafn.

Hinn 16. desember 1997 keypti Leeds Sporting plc Elland Road aftur af borginni, með tilheyrandi landsvæði. Verðið hafði nærri fjórfaldast á tólf árum, en völlurinn var aftur orðinn eign Leeds United. Punkturinn fyrir aftan þennan kafla var settur árið 1998 þegar afhjúpuð var stytta af Billy Bremner (1942-1997) fyrir framan innganginn á Elland Road.

Alveg (rúmlega) milljón

Á tímabilinu 1999-2000 fór áhorfendafjöldinn á Elland Road yfir milljón í fyrsta sinn, alls mættu 1.014.633 á heimaleiki liðsins á tímabilinu. Leeds United heilsar nýju árþúsundi í Meistaradeild Evrópu og er aftur að komast í hóp þeirra bestu í Evrópu eftir 25 ára fjarveru. Liðið nýtur velgengni og strax eru komnar fram kröfur frá stuðningsmönnum um stærri stúkur og fleiri sæti. Fyrir liggja teikningar að viðbót upp á 5 þúsund sæti sem til stóð að byggja 1998 en var þá frestað. Flestir telja að gera þurfi betur og bæta við öðrum 5 þúsund sætum og helst fleirum. Það er því ljóst að byggingarsaga Elland Road heldur áfram, völlurinn á eftir að verða enn stærri og enn glæsilegri en hann er í dag.

Þó svæðið vestan vallarins sé nú aftur komið í eigu Leeds United verður ekki byggð þar sú æfingaaðstaða sem menn létu sig dreyma um þegar það var upphaflega keypt á fimmta áratugnum. Menn ætla sér allt annað með það pláss. Æfingaaðstaðan hefur öll verið byggð upp með miklum myndarbrag á Thorp Arch. Þar eru höfuðstöðvar Leeds United í dag; æfingaaðstaðan, knattspyrnuskólinn, skrifstofa framkvæmdastjórans og þar búa allir strákarnir í unglingaliðunum. En Elland Road verður örugglega heimavöllur liðsins um ókomna framtíð, staðurinn þar sem Leeds-hjartað slær.

Gamli páfuglinn fylgist með

Old Peacock, kráin sem völlurinn var kenndur við um aldamótin 1900, stendur enn handan götunnar. Sá gamli hefur staðið þar, horft yfir veginn til Elland og fylgst með framkvæmdunum í Páfagarði í heila öld og rúmlega það. Sjálfur hefur hann fengið nýja umgjörð, rétt eins og völlurinn. Áformin sem núverandi eigendur Leeds United hafa uppi um byggingu íþrótta- og tómstundamiðstöðvar á stóra svæðinu vestan vallarins, eru með ólíkindum: Skautahöll, krikketvöllur, bíó, næturklúbbur, vatnagarður, verslanir og sitthvað fleira. Meira að segja lestarstöð innan svæðisins og bílageymsluhús á þremur hæðum. Þeim kafla sögunnar verður bætt við síðar þegar framkvæmdunum er lokið. Hugmyndirnar eru rétt komnar af teikniborðinu.